DİŞ HEKİMLİĞİNDE STERİLİZASYON KONTROLÜ VE ÖNEMİ

DİŞ HEKİMLİĞİNDE
STERİLİZASYON KONTROLÜ VE ÖNEMİ
Diş hekimliğinde kullanılacak dental malzemelerin, uygun tekniklerle steril edilmesi ve standartlara uygun malzemelerle, monitörizasyonunun yapılması, enfeksiyonların kontrol altına alınmasında önemli bir rol oynamaktadır. Hastane enfeksiyonları sadece gelişmekte olan ülkelerin sorunu değil, gelişmiş olan ülkelerin de sorunu olmaya devam etmektedir. Gerek yataklı tedavi kurumlarında gerekse ağız diş sağlığı merkezlerinde amaç tek ve belirgindir. Tedavi amacı ile başvurmuş kişilere optimal sağlık hizmeti sunabilmektir.
Hasta anamnezi, ağız diş sağlığı pratiğinde en önemli tanı ve tedavi basamaklardan birisi olmakla birlikte ne yazık ki enfeksiyon kontrolü açısından geçerli bir basamak değildir. Bu yüzden merkezi Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan Hastalık Kontrol ve önleme Merkezi (CDC) adlı resmi kuruluş, enfeksiyon kontrolünde evrensel önlemler diye adlandırdığı bir konsepti açıklamıştır. Bu konsept insan kanı ve tükürük gibi vücut sıvılarının enfeksiyöz olduğu bilinen Human Immunodeficiency Virus (HIV), Hepatit B Virus (HBV) ve diğer patojenlerce kontamine olduğunun varsayılması esasına dayanmaktadır. Evrensel önlemlerin anlamı aynı enfeksiyon kontrol yöntemlerinin ve sterilizasyon yöntemlerinin tüm hastalara uygulanmasıdır. Amerikan Diş hekimleri Derneği (ADA) kendi içinde oluşturduğu komisyonlara hazırlattığı bir raporda ağız diş sağlığı çalışanlarına, evrensel önlemleri uygulamalarını tavsiye etmektedir. Ayrıca ADA gerek çalışanları, gerekse hastaları; evrensel önlemlerin tanıtılması ve uygulanması konusunda bilgilendirecek yazılı ve görsel etkinlikleri ülke genelinde düzenlemektedir.
Sterilizasyon işleminin ve sterilizasyon kontrolünün yapılabilmesi amacı ile uluslararası standartlar oluşturulmuştur. Sterilizasyon işlemi sırasında kullanılacak cihaz ve malzemeler için Avrupa Birliği standartları EN (European Norms ) geçerli kılınmıştır. Ülkemizde de bu standartların kriter olarak kullanılması benimsenerek, Türk Standartları Enstitüsü bünyesinde oluşturulan bir komisyon tarafından yayınlanması ve yaygınlaştırılması sağlanmıştır.






​GENEL STERİLİZASYON YÖNTEMLERİ


1-Basınçlı buhar
2-Kuru ısı sterilizasyonu
3-Düşük ısı metotları ;
a-Etilen oksit
b-Formaldehid
c-Gaz plazma
d-Gama sterilizasyonu
kullanımda olan yöntemlerdir. Aslında önerilen yöntemlerin hepsinin de amacı aynıdır. Uygulama şekilleri, süreleri, alanları farklılık gösterir. Hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın uygun şartlarda yapılması, uygun kontrol yöntemlerinin kullanılması gerekmektedir.

STERİLİZASYON KONTROL BASAMAKLARI

Sterilizasyonun basamaklardan oluştuğu, her basamağın izlenmesi ve yapılmış olan işlemin doğruluğunun ve geçerliliğinin kanıtlanması gerekmektedir. Bu amaçla sterilizasyonun farklı basamaklarında işlemin, kontrolü, sterilizasyon güvenlik programı ile yapılmaktadır.
1- Cihaz Kontrol ​
2- Yük Kontrol
3- Maruziyet Kontrol
4- Bohça (paket) Kontrol
5- Kayıt Kontrol



STERİLİZASYON İŞLEM AŞAMALARI
A- Temizleme-Denetleme
B- Paketleme-Yükleme
C- Sterilizasyon işlemi
D- Boşaltma-Kayıt
E - Depolama-Dağıtım
A-Temizleme – Denetleme : İşlem basamaklarında ilk sırada mutlaka etkili ve ilkelere uygun olarak yapılmış temizlik gelmektedir. Etkin bir yıkama ile mikroorganizmaların % 95- 97’sinin ortadan kaldırıldığı bildirilmiştir. Temizlik manuel olarak veya cihazlarla (dezenfektörler-ultrasonik yıkama cihazları) yapılmaktadır. Dental tedavi merkezlerinde de artık yavaş yavaş görülmeye başlanılan yıkama dezenfektörleri, ultrasonik yıkama cihazları, insan iş yükünü minimum seviyeye indirmeyi amaçlamaktadır. Food and Drug Administration (FDA) bu cihazları iki grupta toplamıştır. Yıkama makinaları ve Yıkama/Dezenfeksiyon makinaları. Yıkama makineları aletleri temizler ve kuruturlar. Yıkama/Dezenfeksiyon makinaları ise Temizler, dekontamine ve dezenfekte ederler, kuruturlar. Eğer dezenfektan kullanılacak ise uygun bir dezenfektan üretici firmanın talimatlarına göre uygulanılır. Termal dezenfeksiyon yapılacak ise 90 0C ile 95 0C de 5 dakika istenilen süredir. Bu cihazların kontrolleri ve prenter çıktıları kayıt defterinde tarihleri ile saklanmalıdır. Uygun dezenfeksiyon yapıp yapmadığını, kaç dakika termal dezenfeksiyon yaptığını, ısı aralığını vb. gibi detayları grafik üzerinden sunar.
B-Paketleme-Yükleme: Steril edilecek malzeme kullanım anına kadar paket ile muhafaza edilmelidir. Paketleme malzemeyi olası bir kontaminasyondan koruyacak etkili bir bariyer oluşturmalıdır. Ayrıca sterilanın penetre olmasına engel teşkil etmemelidir. Paket kağıtları, malzeme ve seçilen sterilizasyon yöntemi ile uyumlu olmalıdır. Tek kullanımlık paketleme malzemesi tekrar kullanılmamalıdır. Paketlerin büyük olması yeterli kurumayı engelleyerek sterilizasyonda sorun yaratabilir. Sterilizasyon işlemi sonunda ıslak çıkan paketler steril kabul edilmemeli ve kullanılmamalıdır. Gaz plazma yöntemi kullanılacaksa dokuma olmayan ,selülöz içermeyen paketleme kağıtları kullanılmalıdır. Yükleme sırasında mutlaka büyük paketler alt rafa, küçük paketler üst rafa yerleştirilmelidir. Bohçalar kendi aralarında ve cihazla arasında 5 cm. olacak şekilde ve dikey olarak yerleştirilmelidir.


C-Sterilizasyon: Bakteri sporları dahil olmak üzere mikroorganizmaların tüm canlı formlarının ortadan kaldırılması işlemi olarak tanımlanırken, 1995 yılında Association for Advencement of Medical Instrumentation (AAMI) tarafından bu tanım, kabul edilebilir sterilite güvencesi düzeyini sağlayacak ölçüde ortamın mikroorganizmalardan arındırılması, şeklinde değiştirilmiştir. Sterilite Güvence Düzeyi (Sterility Assurance Level- SAL) sterilizasyon işleminden sonra ortamda canlı mikroorganizma bulunması ihtimalidir. Bu tanım değişikliği sterilizasyon işleminin pratikte ölçülebilir, kontrol edilebilir olmasını sağlamıştır. Sterilizasyon işlemi için cismin üzerindeki mikroorganizma ve spor miktarının en az 10-6 LOG azalması gereklidir.

1-Buhar sterilizasyonu: Belli bir sıcaklıktaki doymuş buhar daha soğuk bir malzeme ile karşılaştığında hemen malzeme üzerinde yoğunlaşır. Yoğunlaşma sırasında ergime ısısını malzemeye verir ve malzeme hızla buharın sıcaklığına ulaşır. Bu sırada malzeme üzerinde oluşan ince su tabakası da mikroorganizmalar üzerine öldürücü etkiyi sağlar. Doymuş buhar, ısı derecesi, süresi ve basınç olmak üzere dört faktör sterilizasyon işlemini etkiler.

• Buhar sterilizasyon işlem ısı ve süreleri

• 134 0C de 3-3,5 dakika (ön vakumlu otoklavlarda)
• 121 0C de 15 dakika (ön vakumlu otoklavlarda)
• 121 0C de 30-45 dakika ( ön vakumsuz otoklavlarda )

2- Kuru hava sterilizasyonu: Bilinen en eski sterilizasyon yöntemlerindendir. Kuru ısı mikroorganizmalar üzerinde oksidasyon oluşturarak etkili olmaktadır. İşlemin uzun sürmesi (ısınma aşamasından sonra 1saat yüksek ısıda işlemi yapması daha sonrada soğumasının beklenmesi), yüksek ısının aletlere zarar vermesi, dental kliniklerdeki diğer malzemelerle (başlıklar v.b ) uyum göstermemesi, kontrol parametrelerinin güvenilir olmaması sebebi ile kullanımı artık yaygın değildir. Buhar sterilizasyon imkanı olmayan yerlerde kullanılabilir.


3- Düşük ısı ile sterilizasyon yöntemleri;
a- Etilen oksit: Etilen oksit renksiz, hafif kokusu olan havadan biraz daha ağır, yanıcı ve patlayıcı , toksik bir gazdır. Patlayıcı ve yanıcı özelliğini aza indirmek için başka gazlarla birleştirerek kullanılır. Sporlar dahil tüm mikroorganizmalara etkilidir. İyi penetre olur. Uygulanması ve takibi kolaydır. Çoğu malzeme ile uyumludur. Havalandırma süresi uzundur. Paketleme materyali olarak kumaşlar kullanılmaz. Pahalıdır. Toksik artık bırakabilir. Etilen oksit sterilizasyonu için sürenin, nemin (% 40-60) ve sıcaklığın (37-55 0C ) belli seviyelerde olması gerekmektedir.
b- Formaldehit: LTSF (Low temparature steam and formaldehit ), saf formaldehit, -19 0C de kaynayan, renksiz, yanıcı, zehirli ve suda yüksek oranda çözülebilen bir gazdır. Mikroorganizmalar üzerinde, DNA ve protein yapılarının bazı bölümlerinin bozulması ve alkilasyonu yoluyla etkili olur. İşlem için ısı 50-80 0C, nem % 60-80 olmalıdır. Havalandırma süresi yoktur. Isıya hassas malzemeler için tercih edilir. Toksikdir, kansorejendir. Çap sınırlandırması vardır. Çevre için zarar vericidir.
c- Gaz plazma: Hidrojen peroksit kullanıcı tarafından yerleştirilen bir kasetle cihaz içerisine enjekte edilir. Derin vakum altındaki ortamda hidrojen peroksit buharlaşarak dağılır. Difüzyon aşamasında, bir biyosid olan hidrojen peroksit, mikroorganizmalar üzerinde öldürücü etki gösterir. Ardından uygulanan radyo frekans (RF) enerjisiyle, mikroorganizmalarla reaksiyona girip onların yaşamsal fonksiyonlarını durduracak olan bir plazma yaratır. RF enerjisi kapatıldığında, hidrojen peroksit esas olarak su buharı ve oksijene dönüşür. Özel havalandırma zorunlulukları yoktur. İşlem bir döngüsünü 1 saatte tamamlar. Toksik kalıntı bırakmayan, ısı ve neme duyarlı aletler için uygun olan bir yöntemdir. Sterilizasyon kabini küçüktür. Selüloz, kumaş ve sıvılar için uygun değildir.
d- Gama sterilizasyon: Mikroorganizmalar üzerine etkili iki radyasyon türü vardır; iyonlaştırıcı olan ve iyonlaştırıcı olmayan. Gama ışınları, yüksek enerjili elektronlar ve X-ışınları iyonlaştırıcı radyasyon grubuna girerken, UV ışınları iyonlaştırıcı olmayan radyasyon türüdür. İyonlaştırıcı radyasyon türlerinden sterilizasyon amacı ile yararlanılırken, UV ışınlarından sahip oldukları büyük dalga boyu ve dolayısıyla düşük enerji seviyesi nedeniyle daha çok dezenfeksiyon amacıyla yararlanılır. Steril eldivenlerin, aspiratör setlerinin vb sterilizasyonu bu yolla yapılmaktadır. Ayrıca ısıya duyarlı ilaçlar, flakonlar, serumlar bu yolla steril edilmektedir.



D-Boşaltma/Kayıt; Tüm basamaklara istenildiğinde geri dönülmesini sağlar. Yapılan işlerin ve testlerin kanıtları, biyolojik, kimyasal ve fiziksel performans testleri kayıt olarak tutulur. Dekontaminans işleminin etkinliğini gösteren testler, tamir, bozukluk, yada rutin bakım kayıtları mutlaka tutulmalıdır.
E-Depolama-Dağıtım: Tüm malzemeler kapalı transfer araçlarında taşınmalı, raflı sistemlere yerleştirilmelidir. Kontamine olduğundan şüphe edilenler tekrar en başından işleme tabii tutulmalıdır. Depolama alanı sterilizasyon alanına yakın olmalıdır. AAMI’ın belirlediği doğrultuda raflar, yerden en az 30 cm, tavandan 40–50 cm aşağıda, duvardan 5 cm içerde olmalıdır. Gereksiz dokunmaktan kaçınılmalı ve kullanım sırasında tarihine dikkat edilmelidir.
Raf Ömrü: Raf ömrü şartlara göre değişir. Paketlemenin kalitesi, saklama şartları, nakliye şekli, dokunma miktarı gibi faktörler raf ömrünü etkileyebilir. AAMI’ya göre depoya ‘ilk giren ilk çıkar’ mantığı uygulanmalıdır.
Validasyon; Hedeflenen amaca ulaşıldığının kanıtlanmasıdır. Sterilizasyonun validasyonu; sterilizasyonun yöntemi ne olursa olsun bütün yöntemler için geçerlidir. Validasyon işlem aşamaları spesifik test sonuçlarının elde edilmesi , kaydedilmesi ve yorumlanmasıdır. Bu testlerle steril ürün elde edildiğinin teyidi sağlanmış olur.

Validasyon Basamakları;
Kurulum Değerlendirilmesi; Bu, cihazın doğru monte edildiğini, hava, buhar ve su gibi servislerde uygun şekilde bağlandığını ve bu kaynakların doğru fonksiyone ettiğini güvence altına alır.
İşletim Değerlendirilmesi; Bu, cihazın spesifikasyonlarında öngörüldüğü gibi çalıştığını güvence altına alır. Bu testler sterilizatörün üreticisi tarafından yapılır.
Performans Değerlendirilmesi; Bu, testler kullanıcı tarafından rutin uygulamalar esnasında yapılır. Sterilizatörün yeterli sterilizasyon yaptığını gösteren testlerdir.


STERİLİZASYONUN GÖZLEMLENMESİ

3 temel yöntemi vardır.
1- Fiziksek kontrol: Cihaz üzerindeki göstergeler, cihaz çıktıları kontrol edilmeli ve kayıt sisteminin bir parçası olarak kullanılmalıdır.
2- Kimyasal Kontrol: Reaksiyon, önemli parametrelerin bir yada daha fazlasının etkisiyle gerçekleşir. Sonuçlar hemen belli olur ancak sterilite hakkında yeterli bilgi vermezler.
3- Biyolojik Kontrol: Sterilizasyon hatalarını erken dönemde yakalar, sterilizasyon hakkında direkt bilgi alınarak, sterilizasyon işleminin biyolojik ölümü gerçekleştirmede yeterli olup olmadığını gösterir.
STERİLİZASYONUN 5 AŞAMALI KONTROLÜ
CİHAZ KONTROL: Cihaz üzerindeki göstergeler kontrol edilir. Elektronik ve mekanik sensörlerden gelen veriler değerlendirilir. Cihaz zamanla duyarlılığını yitirdiğinden ve yıprandıklarından sürekli kalibre edilmesi gerekir. Bu gerçek zamanlı bilgilere, ön vakumlu cihazlarda Bowie&Dick kimyasal indikatörleri ile ulaşılır. Bowie&Dick test paketleri cihazın yapısından bağımsız olarak vakum ve buhar performansı hakkında bilgi verir. Cihaz testi standardına göre ön-vakumlu cihazlarda en az günde 1 kez cihaz boşken 134 °C de 3,5 dakika yapılmalıdır.
Test sonucuna göre çıkabilecek problemler:
• Buhar içinde hava,
• Yoğunlaşmayan gazların varlığı,
• Aşırı ısıtılmış buhar,
• Islak buhar olabilir,
İçeride kalan hava kalıntısı o bölgede ısının istenilen dereceden daha aşağıya düşmesine sebep olur, bu da Bowie&Dick test sonucunda hava kalıntısı olarak görülür. Yoğunlaşmayan gazların varlığı buharın gaz engelini geçememesine sebep olur ve yine o bölgede ısının düşmesine yol açarak mikroorganizmaların ölmemesine sebep olur. Aşırı ısınmış buharın varlığında ise, ısı aktarımı aynen kuru havadaki işlem gibi olur. Islak buharın varlığı ise malzemelerin ıslak çıkmasına, hava tahliyesi ve buhar dolaşımının yetersiz olmasına ve mikroorganizmaların daha çabuk üremesine neden olur.


YÜK KONTROL: Sterilizatör içine yerleştirilmiş biyolojik indikatör, yük ile birlikte işleme tabii tutulur. Sterilizasyon çevrimi sonrası uygun sıcaklıkta inkübe edilir. Bütün sterilizasyon programının temelini oluşturur. Buhar ve etilen oksit için 48 saatte sonuç alınır. Ama artık 1-4 saat arasında sonuçlar veren biyolojik indikatörlerde mevcuttur.

Sterilizan Mikroorganizma
Buhar G.Bacillus Stearothermophilus
Etilen oksit G.Bacillus Atrophaeus (B. Sublitis)
Formaldehid G.Bacillus Stearothermophilus
Işınlama B.Pumilus
.
Şekil1; Biyolojik indikatör Şekil 2; İnkübatör ( İndikatör okuyucu)
Etilen oksit cihazlarda her yükte en az 1 adet biyolojik indikatör kullanılmalıdır. Buharlı cihazlarda tercihen her yükte 1 adet kullanılmalıdır







MARUZİYET KONTROL: Sterilizasyon işleminin etkinliği hakkında bilgi vermezler. Renk değişikliği ile paketin işleme girip girmediği hakkında bilgi verir. Ayrıca bohçaları tutturmaya yardımcı olur. Steril olmuş paketlerle steril olmamış paketlerin karışmasını önler.

BOHÇA (PAKET) KONTROL: Yük kontrolüne destek veren bir uygulamadır. Biyolojik kontrol yapılmasına rağmen, bohça içi lokal problemler olabilir. Bohçanın içine sterilanın yeterince penetre ve etkili olup olmadığını kontrol etme amacı ile kullanılır. Her bohçada mutlaka kullanılmalıdır. Renk değişikliği olmaması durumunda; Sterilizatörün bozuk olması,uygunsuz paketlemenin yapılmış olması, paketleme materyalinin geçirgen olmaması, buhar, etilen oksit, formaldehit, H202 penatrasyonunun yetersiz olması, uygulama ısısının ve süresinin yetersizliği gibi etkenler düşünülür. Bohçanın büyük ve yoğun olması, cihazın yanlış teknikle ve sık yerleştirilmesi de renk değişikliliği olmamasına sebeplerdir.

KAYIT KONTROL; Hangi sterilizasyon yöntemi kullanılırsa kullanılsın mutlaka kayıt işlemlerinin düzenli ve kalıcı olarak yapılması gerekmektedir. Yapılan işlemlerin ve testlerin kayıtları, dezenfektörlerin çıktıları, biyolojik ve kimyasal performans testleri, cihazların rutin bakım ve tamirlerinin sonuçları( tarihleri ile) kayıt kontrolün unsurları arasında yer alır.
-Kayıt kartları ve etiketleri
-Kayıt saklama dosyaları
-Log kitapları, gibi araçlar kayıt tutma sırasında kullanılabilmektedir.
Sterilizasyon işlemi ister Merkezi Sterilizasyon Ünitesi şeklinde ister kliniklerin kendi içinde yapılıyor olsun, ortamın mutlaka kirli alan, temiz alan ve steril alan olarak belirlenip sınırlarının çizilmiş olması gerekmektedir. İşlemleri bitmeden malzemeler bir üst alana kesinlikle geçirilmemelidir. Ayrıca steril malzemelerin konulduğu alanın temizliği,uygun dezenfektanlarla, uygun zamanlarda, mutlaka ilkelerine uygun olarak yapılmalıdır.



BAŞLIKLARIN STERİLİZASYONU
​Mikromotorlar, angul-druvalar ve piyasemenler diş hekimliğinin çok sık kullanılan malzemelerdir. Ama ne yazık ki bunların sterilizasyonuda uzun zamandır klinikler için problem teşkil etmektedir. Burada şunu sormakta yarar vardır;
-Başlıkların temizliği bizim için ne ifade ediyor?
-Başlıkların sterilizasyonu için dezenfektan spreyler yeterli midir?
-Başlıkları otoklava gönül rahatlığıyla koyup kullanabiliyor muyuz?
​Bu cihazlar özellikle vücut steril alanlarına kullanıldığı için dezenfeksiyondan ziyade sterilizasyon işlemi gerekmektedir. Boyutu ve içindeki mekanizmaları sebebi ile temizlenirliliği zaten zor olan başlıkların normal şartlarda her hastadan sonra iç ve dış temizliklerinin yapılması, uygun oranda yağlanması ve ardından mutlaka otoklav yada EO ile steril edilmesi gerekmektedir. İçinde var olan hava ve su kanalları bir önceki hastadan geri dönmüş olan ağız sıvıları ile temas etmiş olduğu için, içindeki artık su ve sıvıları bir sonraki hastaya rahatlıkla taşımaktadır. Bu cihazlarda, son zamanlarda artık geri itme mekanizması (antiretraksiyon) olan modelleri geliştirilmiştir. Ayrıca sırf bu aletlerin sterilizasyonundan sorumlu otoklavlar üretilmiştir. 134°C de 3 dk basınçlı buhar ile sterilizasyon işlemini gerçekleştiren bu cihazlar kısa, belirli sayıdaki başlıkları kullanıma sunmaktadır. Otoklavlar için kullanılmakta olan biyolojik ve kimyasal sterilizasyon kontrol yöntemleri bu cihazlarda da kullanılmaktadır.
Şekil 3: Başlıklar için geliştirilmiş olan basınçlı buhar otoklavı

Şekil 4: Başlıklar için kullanılan otoklava indikatörlerin yerleştirilmesi
İŞLEM AŞAMALARI
- İç temizlik (su ve basınçlı hava ile tüm kanallar)
-Yağlama
- Dış yıkama ( soğuk su ile)
- Dış yıkama (sıcak su ile)
- Isıtma fazı ( 134 °C )
- Tersine temizlik ( doymuş su buharı, başlıkların ağız kısmından, tersine itilir )
- Sterilizasyon: a- Standart program 134 °C de 3 dk.
b- Prion program 134 °C de 18 dk
c - Hassas program 121 °C de 15 dk
- Tersten basınçla yıkama
- Kurutma
KAYNAKLAR;
• Mutlu S, Porter S, Scully C: Diş hekimliğinde çapraz enfeksiyon kontrolü. Er Ofset San. ve Tic. AŞ. 1996
• Külekçi G, Dülger O, Ergin U: Dişhekimliğinde otoklav. TDBD, 91:74-86, 2005
• Zimmerman M. Uygun Hijyen ve Enfeksiyon Kontrol. Dental Products Reports Dergisi Mart sayısı.
• 3. Sterilizasyon Dezenfeksiyon Kongresi. Kongre kitabı, 2003
• 4.Sterilizasyon Dezenfeksiyon Kongresi. Kongre kitabı, 2005
• Association for the Advancement of Medical Instrumentation(AAMI) Centers for Disease Control and Prevention Sterilization or Disinfection of Medical Devices. General Principles.


Zirkonyum Diş fiyatları